Zachowek ma chronić najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem przy rozporządzaniu majątkiem. W praktyce może jednak prowadzić do sytuacji, w której spadkobierca otrzymuje majątek o znacznej wartości, ale nie dysponuje gotówką potrzebną do szybkiego zaspokojenia roszczeń innych członków rodziny.
Problem jest szczególnie widoczny wtedy, gdy głównym składnikiem spadku jest mieszkanie, dom, gospodarstwo rolne albo przedsiębiorstwo. Wartość odziedziczonego majątku może być wysoka, ale nie oznacza to, że spadkobierca posiada odpowiednią ilość wolnych środków pieniężnych.
Od 22 maja 2023 r. Kodeks cywilny zawiera szczególny mechanizm pozwalający uwzględnić takie sytuacje. Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej dodała art. 9971, który wprost pozwala żądać odroczenia terminu zapłaty zachowku, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia.[1]
Odroczenie płatności zachowku
Zgodnie z art. 9971 § 1 osoba obowiązana do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności.[2]
Rozwiązanie może mieć znaczenie przykładowo wtedy, gdy spadkobierca posiada wartościowy majątek, ale potrzebuje czasu na zgromadzenie środków, uzyskanie finansowania albo uporządkowanie sytuacji majątkowej po śmierci spadkodawcy.
Nie oznacza to jednak automatycznego prawa do przesunięcia płatności zawsze wtedy, gdy jednorazowa zapłata jest niewygodna. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno osoby zobowiązanej, jak i uprawnionego do zachowku.
Zachowek można rozłożyć na raty
Drugim rozwiązaniem jest możliwość rozłożenia zachowku na raty. W takim przypadku ustawodawca wprowadził konkretny limit czasowy.
Terminy zapłaty wszystkich rat nie mogą co do zasady przekraczać łącznie pięciu lat.[2]
Przykładowo, jeżeli spadkobierca został zobowiązany do zapłaty 200 000 zł zachowku, sąd może – przy spełnieniu odpowiednich przesłanek – rozłożyć należność na płatności dokonywane w ciągu kilku lat. Nie oznacza to oczywiście, że w każdej sprawie sąd wybierze maksymalny pięcioletni okres.
Harmonogram powinien uwzględniać rzeczywiste możliwości zobowiązanego, ale także interes osoby uprawnionej, która ma prawo otrzymać należny jej zachowek.
W wyjątkowych sytuacjach nawet 10 lat
Kodeks przewiduje dodatkowy mechanizm na wypadek szczególnie trudnej sytuacji.
W przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może odroczyć termin zapłaty rat, które stały się już wymagalne, albo przedłużyć wcześniejszy okres spłaty. Po takiej zmianie termin nie może jednak przekroczyć 10 lat.[2]
Dziesięcioletni okres nie jest więc standardowym terminem przysługującym każdemu zobowiązanemu. Stanowi rozwiązanie przeznaczone dla szczególnych przypadków i wymaga decyzji sądu podjętej na wniosek osoby obowiązanej do zapłaty.
Sąd może również obniżyć zachowek
Najdalej idącym rozwiązaniem przewidzianym w art. 9971 jest możliwość obniżenia wysokości zachowku.
Ustawodawca wyraźnie zaznaczył jednak, że może do tego dojść jedynie w wyjątkowych przypadkach. Przy podejmowaniu decyzji należy uwzględnić sytuację osobistą i majątkową zarówno osoby uprawnionej do zachowku, jak i osoby zobowiązanej do jego zapłaty.[2]
Nie istnieje zatem prosta zasada, zgodnie z którą wystarczy wykazać, że uprawniony jest osobą zamożną albo że zobowiązany mieszka w odziedziczonym lokalu. Takie okoliczności mogą mieć znaczenie, ale sąd powinien ocenić całokształt sytuacji obu stron.
Przepis nie posługuje się również wprost pojęciem „zasad współżycia społecznego”. Takie kryterium występowało natomiast wcześniej w orzecznictwie dotyczącym stosowania art. 5 Kodeksu cywilnego do roszczeń o zachowek.
Obniżenie zachowku było możliwe także wcześniej
Nowelizacja z 2023 r. nie oznacza, że przed jej wejściem w życie sądy nigdy nie mogły zmniejszyć zachowku.
Sąd Najwyższy już w uchwale z 19 maja 1981 r., sygn. III CZP 18/81, dopuścił możliwość wyjątkowego obniżenia zachowku na podstawie art. 5 Kodeksu cywilnego, czyli ze względu na zasady współżycia społecznego. Późniejsze orzecznictwo podkreślało jednak wyjątkowy charakter takiego rozwiązania.[3]
Nowy art. 9971 ma więc duże znaczenie dlatego, że ustawodawca po raz pierwszy wprowadził do przepisów o zachowku wyraźną podstawę pozwalającą żądać jego obniżenia z uwzględnieniem sytuacji majątkowej i osobistej obu stron.
Raty również nie były całkowicie nieznane przed 2023 r.
Także rozłożenie należności na raty nie było przed 22 maja 2023 r. całkowicie niemożliwe.
Art. 320 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi w szczególnie uzasadnionych przypadkach rozłożyć na raty świadczenie zasądzane wyrokiem. Przepis ten może być stosowany do świadczeń pieniężnych, w tym również w sprawach o zachowek.[4]
Reforma z 2023 r. stworzyła jednak szczególną regulację odnoszącą się właśnie do zachowku i określiła własne zasady, w tym pięcioletni okres spłaty oraz możliwość jego przedłużenia maksymalnie do dziesięciu lat.
Obniżony zachowek może później zostać uzupełniony
Bardzo ważny mechanizm znajduje się w art. 9971 § 3, o którym łatwo zapomnieć przy opisywaniu nowych przepisów.
Jeżeli po obniżeniu zachowku ustaną okoliczności, które uzasadniały jego zmniejszenie, osoba uprawniona może zażądać zapłaty kwoty, o którą zachowek wcześniej obniżono.[2]
Przykładowo znaczenie może mieć istotna poprawa sytuacji majątkowej zobowiązanego, jeżeli to właśnie jego wcześniejsze położenie było podstawą zmniejszenia świadczenia.
Prawo do żądania takiego uzupełnienia nie jest jednak bezterminowe. Nie można wystąpić o zwrot obniżonej części zachowku po upływie pięciu lat od dnia jego obniżenia.
Zmiana dotyczy nie tylko fundacji rodzinnych
Art. 9971 został wprowadzony ustawą o fundacji rodzinnej, ale jego zastosowanie nie ogranicza się do spadków związanych z fundacją rodzinną.
Przepis został umieszczony bezpośrednio w Kodeksie cywilnym w ogólnych regulacjach dotyczących zachowku. Może więc znaleźć zastosowanie również w zwykłej sprawie rodzinnej, w której w spadku znajduje się przykładowo mieszkanie, dom, gospodarstwo czy inne składniki majątku, a fundacja rodzinna w ogóle nie występuje.
Ministerstwo Rozwoju i Technologii, przedstawiając ustawę, określało to rozwiązanie jako ogólną regułę pozwalającą na bardziej elastyczne podejście do zapłaty zachowku.[5]
Dlaczego przepisy wprowadzono przy ustawie o fundacji rodzinnej?
Jednym z głównych celów ustawy o fundacji rodzinnej było ułatwienie sukcesji rodzinnych przedsiębiorstw i zapobieganie rozdrobnieniu majątku budowanego przez wiele lat.
Roszczenia o zachowek mogły stanowić poważne obciążenie takiej sukcesji, szczególnie gdy większość majątku stanowi przedsiębiorstwo, udziały w spółce albo inne aktywa trudne do szybkiego zamienienia na gotówkę.
W uzasadnieniu projektu wskazywano dlatego na potrzebę odejścia od sztywnej zasady jednorazowego i natychmiastowego zaspokojenia zachowku oraz umożliwienia uwzględnienia interesów obu stron.[6]
Ostatecznie ustawodawca zastosował jednak tę zasadę do zachowku jako takiego, a nie wyłącznie do przypadków związanych z przedsiębiorstwami czy fundacjami rodzinnymi.
Nowe przepisy objęły także sprawy będące już w sądzie
Ustawa zawiera szczególny przepis przejściowy korzystny dla osób, których sprawy rozpoczęły się jeszcze przed 22 maja 2023 r.
Zgodnie z art. 141 ustawy o fundacji rodzinnej art. 9971 stosuje się także do postępowań dotyczących roszczeń z tytułu zachowku, które zostały wszczęte przed wejściem ustawy w życie, ale do tego dnia nie zostały prawomocnie zakończone.[1]
Możliwość powołania się na nowe rozwiązania nie została więc ograniczona wyłącznie do spadków otwartych po 22 maja 2023 r.
Raty i obniżenie nie następują automatycznie
Nowe przepisy nie zmieniają zachowku w świadczenie, które każdy spadkobierca może samodzielnie rozłożyć na dowolną liczbę rat.
Jeżeli strony nie zawrą porozumienia, osoba zobowiązana musi wystąpić z odpowiednim żądaniem w sprawie o zachowek, a sąd ocenia przedstawione okoliczności.
Sama konieczność zapłaty wysokiej sumy nie gwarantuje uwzględnienia żądania. Szczególnie w przypadku obniżenia ustawa wymaga sytuacji wyjątkowej.
Z drugiej strony sąd nie powinien oceniać wyłącznie problemów finansowych spadkobiercy. Art. 9971 nakazuje zestawić je z sytuacją osobistą i majątkową osoby, której zachowek przysługuje. Ona również może potrzebować szybkiego otrzymania środków na utrzymanie, leczenie lub inne istotne potrzeby.
Co zmienił art. 997¹ w praktyce?
Najważniejszym skutkiem reformy jest wprowadzenie do prawa spadkowego jasnego mechanizmu pozwalającego odejść od jednego schematu zapłaty zachowku w pełnej wysokości w jednym terminie.
W zależności od okoliczności zobowiązany może żądać przesunięcia terminu, rozłożenia świadczenia na raty, a w sytuacji wyjątkowej także zmniejszenia należnej kwoty.
Nie oznacza to likwidacji ochronnej funkcji zachowku. Uprawniony nadal ma ustawowe roszczenie, a sąd powinien brać pod uwagę także jego sytuację. Reforma ma umożliwiać wyważenie interesów obu stron w sytuacjach, w których natychmiastowa zapłata pełnej kwoty byłaby szczególnie trudna.
Podstawa prawna i źródła
- Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej, Dz.U. 2023 poz. 326 – w szczególności art. 129 pkt 8 wprowadzający art. 9971 Kodeksu cywilnego, art. 141 dotyczący spraw będących już w toku oraz art. 145 określający wejście ustawy w życie 22 maja 2023 r.: ELI – Dz.U. 2023 poz. 326.
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795 – w szczególności art. 991–9971: ELI – Kodeks cywilny.
- Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2018 r., sygn. V CSK 428/17, oraz wcześniejsze orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące wyjątkowej możliwości stosowania art. 5 KC w sprawach o zachowek; zob. także uchwała SN z dnia 19 maja 1981 r., sygn. III CZP 18/81.
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468 – art. 320, pozwalający w szczególnie uzasadnionych przypadkach rozłożyć zasądzone świadczenie na raty: ELI – Kodeks postępowania cywilnego.
- Ministerstwo Rozwoju i Technologii, materiały dotyczące fundacji rodzinnej – omówienie zmian w zasadach zachowku, w tym odroczenia, rat i możliwości obniżenia: Gov.pl – fundacja rodzinna i zachowek.
- Rządowy projekt ustawy o fundacji rodzinnej, druk sejmowy nr 2798 wraz z uzasadnieniem – część dotycząca modyfikacji zasady jednorazowej zapłaty zachowku i wprowadzenia art. 9971 KC: Sejm RP – druk nr 2798.