Odrzucenie spadku jest jednym ze sposobów uniknięcia wejścia w prawa i obowiązki wynikające z dziedziczenia. Ma znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy spadkobierca nie chce przejmować majątku obciążonego zobowiązaniami albo z innych powodów nie chce uczestniczyć w dziedziczeniu.
Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania.[1] Nie zawsze będzie to więc data śmierci spadkodawcy. W przypadku dalszych krewnych termin może rozpocząć się później, na przykład wtedy, gdy dowiedzą się, że osoby dziedziczące przed nimi skutecznie odrzuciły spadek.
Od 15 listopada 2023 r. Kodeks cywilny zawiera dwie dodatkowe reguły dotyczące zachowania tego terminu. Zostały one wprowadzone ustawą z 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1615.[2]
Liczy się złożenie wniosku do sądu
Najważniejszą zmianą jest dodany art. 1015 § 11 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim do zachowania sześciomiesięcznego terminu wystarczy, aby przed jego upływem spadkobierca złożył do sądu wniosek o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.[1]
Oznacza to, że data, na którą sąd wyznaczy posiedzenie i faktycznie odbierze oświadczenie, nie decyduje już o zachowaniu terminu. Jeżeli prawidłowy wniosek został wniesiony przed jego upływem, późniejszy termin czynności sądowej nie powinien pozbawić spadkobiercy możliwości skutecznego złożenia oświadczenia.
Przykładowo: jeżeli sześciomiesięczny termin kończy się 20 listopada, a wniosek o odebranie oświadczenia zostanie skutecznie wniesiony do sądu 18 listopada, termin jest zachowany nawet wtedy, gdy sąd wyznaczy posiedzenie dopiero kilka miesięcy później.
Przy przesyłaniu wniosku pocztą znaczenie mają zasady wynikające z Kodeksu postępowania cywilnego. Oddanie pisma w polskiej placówce operatora świadczącego pocztowe usługi powszechne jest równoznaczne z wniesieniem pisma do sądu. Analogiczna zasada obowiązuje w przypadku odpowiedniego operatora w innym państwie Unii Europejskiej.[3]
Zmiana uporządkowała wcześniejsze orzecznictwo
Nie oznacza to jednak, że przed 15 listopada 2023 r. każde opóźnienie sądu automatycznie powodowało utratę możliwości odrzucenia spadku. Jeszcze przed nowelizacją Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie przyjmował rozwiązania chroniące osoby, które podjęły wymagane działania przed upływem terminu.
Przykładowo w postanowieniu z 5 kwietnia 2017 r., sygn. II CSK 416/16, Sąd Najwyższy wskazywał, że dla zachowania terminu znaczenie może mieć złożenie przed jego upływem wniosku o odebranie oświadczenia.[4]
Nowelizacja z 2023 r. wprowadziła jednak tę zasadę bezpośrednio do Kodeksu cywilnego. Dzięki temu podstawowa reguła nie musi być już rekonstruowana wyłącznie na podstawie orzecznictwa.
Gdy potrzebne jest zezwolenie sądu, termin zostaje zawieszony
Druga istotna zasada wynika z art. 1015 § 12 Kodeksu cywilnego. Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tej sprawie.[1]
Ma to szczególne znaczenie w sprawach dotyczących osób małoletnich, jeżeli w konkretnym przypadku odrzucenie spadku w ich imieniu wymaga zezwolenia sądu. Od 15 listopada 2023 r. nie każde odrzucenie spadku w imieniu dziecka wymaga takiej zgody – w określonych sytuacjach rodzice mogą skorzystać z uproszczonej procedury. Jeżeli jednak zezwolenie jest potrzebne, czas trwania postępowania nie pomniejsza sześciomiesięcznego terminu.[5]
Jak działa zawieszenie terminu w praktyce?
Załóżmy, że od chwili rozpoczęcia biegu sześciomiesięcznego terminu minęły dwa miesiące i wtedy przedstawiciel ustawowy składa wniosek o wymagane zezwolenie sądu. Od tego momentu bieg terminu zostaje zawieszony.
Jeżeli postępowanie trwa przykładowo pięć miesięcy, te pięć miesięcy nie jest wliczane do okresu przewidzianego na złożenie oświadczenia. Po zakończeniu postępowania termin biegnie dalej. W opisanym przykładzie co do zasady pozostają jeszcze cztery miesiące z pierwotnego sześciomiesięcznego okresu.
Jest to zawieszenie, a nie rozpoczęcie całego terminu od początku. Jeżeli przed skierowaniem sprawy do sądu wykorzystano już część sześciomiesięcznego okresu, po zakończeniu postępowania pozostaje tylko jego niewykorzystana część.[1]
Sąd Najwyższy chronił małoletnich jeszcze przed zmianą ustawy
Także w tej kwestii nowelizacja nie pojawiła się w całkowitej próżni prawnej. W uchwale siedmiu sędziów z 22 maja 2018 r., sygn. III CZP 102/17, Sąd Najwyższy stwierdził, że termin do odrzucenia spadku przez małoletniego nie może zakończyć się przed prawomocnym zakończeniem postępowania dotyczącego zezwolenia sądu.[6]
Nowy art. 1015 § 12 KC rozstrzyga tę kwestię bezpośrednio w ustawie, wprowadzając zasadę zawieszenia biegu terminu na czas postępowania o wymagane zezwolenie.
Co się stanie, jeśli sześć miesięcy minie?
Termin określony w art. 1015 KC nadal jest bardzo istotny. Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia i nie podejmie czynności, która zgodnie z ustawą zachowuje albo zawiesza termin, zastosowanie znajdzie ustawowy skutek braku oświadczenia.
Nie oznacza to jednak – jak miało to miejsce w dawnym stanie prawnym wobec części spadkobierców – automatycznego przyjęcia spadku z nieograniczoną odpowiedzialnością za wszystkie długi. Obecnie brak oświadczenia w terminie jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.[1]
Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi według zasad określonych w Kodeksie cywilnym, ale nie jest tym samym co odrzucenie spadku. Spadkobierca nadal wchodzi bowiem w sytuację prawną związaną ze spadkiem.
Przepisy objęły także część wcześniejszych spraw
Ustawodawca przewidział również regulację przejściową. Nowe zasady dotyczące zachowania oraz zawieszenia terminu mają zastosowanie także wtedy, gdy termin do złożenia oświadczenia rozpoczął się wcześniej, ale nie upłynął przed 15 listopada 2023 r.[2]
Najważniejsza praktyczna zmiana polega więc na ustawowym potwierdzeniu, że osoba, która działa w terminie i kieruje odpowiedni wniosek do sądu, nie powinna ponosić negatywnych konsekwencji tylko dlatego, że sąd wyznaczy dalsze czynności po upływie sześciu miesięcy. W sprawach wymagających wcześniejszego zezwolenia czas postępowania sądowego nie jest natomiast wliczany do biegu tego terminu.
Podstawa prawna i źródła
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795 – w szczególności art. 1015 § 1, § 11, § 12 i § 2: ELI – Kodeks cywilny.
- Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1615 – w szczególności art. 1 pkt 6, art. 11 ust. 4 i art. 14: ELI – Dz.U. 2023 poz. 1615.
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468 – art. 165, dotyczący zachowania terminu przy wnoszeniu pisma do sądu.
- Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2017 r., sygn. II CSK 416/16 – orzecznictwo dotyczące zachowania terminu do złożenia oświadczenia spadkowego.
- Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 236 – art. 101 § 3 i § 4, dotyczące odrzucenia spadku w imieniu małoletniego.
- Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2018 r., sygn. III CZP 102/17 – wpływ postępowania o zezwolenie sądu na bieg terminu do odrzucenia spadku: Sąd Najwyższy – III CZP 102/17.