Łatwiejsze odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka. Kiedy nie potrzebujesz zgody sądu?

Spadek nie zawsze oznacza odziedziczenie pieniędzy, mieszkania czy innych wartościowych składników majątku. W skład spadku mogą wchodzić także długi, dlatego spadkobiercy czasem decydują się na jego odrzucenie. Jeżeli jednak rodzic odrzuci spadek, w jego miejsce do dziedziczenia mogą zostać powołane jego dzieci. W przypadku dziecka małoletniego decyzję w jego imieniu podejmują przedstawiciele ustawowi.

Do 15 listopada 2023 r. odrzucenie spadku w imieniu dziecka wymagało uzyskania zezwolenia sądu. Procedura oznaczała konieczność złożenia odpowiedniego wniosku i oczekiwania na rozstrzygnięcie, nawet jeśli oboje rodzice byli zgodni i sami wcześniej odrzucili ten sam spadek.

Od 15 listopada 2023 r. obowiązują przepisy, które w określonych sytuacjach pozwalają pominąć takie postępowanie. Zmiany wprowadziła ustawa z 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1615.[1]

Koniec z obowiązkową zgodą sądu – na czym polega zmiana?

Kluczowe znaczenie ma obecnie art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przewiduje on wyjątek od zasady, zgodnie z którą rodzice potrzebują zezwolenia sądu na dokonywanie czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka.[2]

Jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, w określonych przypadkach rodzice mogą odrzucić ten sam spadek również w imieniu dziecka bez wcześniejszego uzyskiwania zezwolenia sądu. Oświadczenie można złożyć przed sądem albo przed notariuszem.

Zmiana znacznie upraszcza typową sytuację, w której rodzic dowiaduje się o spadku, nie chce go przyjąć i po jego odrzuceniu do dziedziczenia dochodzą jego małoletnie dzieci. Nie oznacza jednak, że zezwolenie sądu zostało całkowicie zniesione.

Kiedy można skorzystać z uproszczonej procedury?

Aby odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu, muszą zostać spełnione łącznie warunki wynikające z art. 101 § 4 KRO.[2]

  1. Dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. Uproszczenie dotyczy sytuacji, w której to właśnie odrzucenie spadku przez rodzica powoduje powołanie dziecka do dziedziczenia. Jeżeli dziecko było powołane do spadku niezależnie od decyzji rodzica, zasada ta nie znajduje zastosowania.

  2. Rodzice są zgodni co do odrzucenia spadku. Oświadczenie może zostać złożone wspólnie przez oboje rodziców posiadających w tym zakresie władzę rodzicielską albo przez jednego z nich za zgodą drugiego.[3] Jeżeli oświadczenie składa jeden rodzic, oświadcza on między innymi o zgodzie drugiego rodzica. Informacja ta jest składana pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.[5]

  3. Spadek odrzucają także inni zstępni rodziców dziecka. Przepis obejmuje więc między innymi sytuację, w której rodzeństwo dziecka również jest powołane do tego samego spadku. Jeżeli inny zstępny spadku nie odrzuca, uproszczona procedura nie może zostać zastosowana.[2]

Jeżeli władza rodzicielska w tym zakresie przysługuje wyłącznie jednemu rodzicowi, nie jest konieczne uzyskanie zgody osoby, której taka władza nie przysługuje. Istotny jest stan dotyczący władzy rodzicielskiej w chwili składania oświadczenia.

Kiedy zezwolenie sądu nadal jest potrzebne?

Uproszczona procedura nie znajduje zastosowania we wszystkich sprawach. Zezwolenie sądu będzie potrzebne przede wszystkim wtedy, gdy nie zostaną spełnione warunki określone w art. 101 § 4 KRO.

  • Gdy dziecko zostało powołane do spadku niezależnie od wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica – na przykład jest bezpośrednim spadkobiercą ustawowym albo zostało powołane w testamencie.

  • Gdy rodzice posiadający władzę rodzicielską nie są zgodni co do tego, czy spadek w imieniu dziecka należy odrzucić.

  • Gdy inny zstępny rodziców dziecka, który również jest powołany do dziedziczenia, nie odrzuca spadku.

  • Gdy żaden z rodziców nie jest uprawniony do reprezentowania dziecka w tym zakresie. Wówczas czynności dokonuje właściwy przedstawiciel ustawowy, a zastosowanie mają zasady dotyczące zezwolenia sądu.

Trzeba przy tym pamiętać o istotnej zmianie proceduralnej. Jeżeli toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na proste przyjęcie albo odrzucenie spadku w imieniu dziecka wydaje sąd spadku. Wynika to z art. 6401 Kodeksu postępowania cywilnego.[5] Jeżeli takie postępowanie się nie toczy, zastosowanie znajdują zasady dotyczące sądu opiekuńczego.

Czas ma znaczenie: sześć miesięcy na decyzję

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Zasadę tę określa art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.[4]

W typowej sytuacji, gdy dziecko zostaje powołane do dziedziczenia wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, moment odrzucenia spadku przez rodzica ma zasadnicze znaczenie dla rozpoczęcia biegu terminu dotyczącego dziecka. Dzięki uproszczonej procedurze nie trzeba już w każdej takiej sprawie oczekiwać na osobne postępowanie o zezwolenie sądu.

Nowelizacja z 2023 r. wprowadziła jednocześnie dodatkowe zabezpieczenia dotyczące terminów. Zgodnie z art. 1015 § 11 KC do zachowania sześciomiesięcznego terminu wystarczy, aby przed jego upływem został złożony do sądu wniosek o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.[4]

Jeżeli natomiast samo złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, zastosowanie ma art. 1015 § 12 KC. W takim przypadku bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego dotyczącego zezwolenia.[4] Po zakończeniu okresu zawieszenia termin biegnie dalej, a nie rozpoczyna się od początku.

Jak załatwić formalności krok po kroku?

Jeżeli spełnione są warunki pozwalające odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu, procedura jest znacznie prostsza niż przed zmianą przepisów.

  1. Ustal, dlaczego dziecko zostało powołane do spadku. Podstawowym warunkiem jest to, aby nastąpiło to wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. Należy również ustalić sytuację innych zstępnych rodziców dziecka.

  2. Ustal stanowisko drugiego rodzica. Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska w tym zakresie, drugi rodzic musi zgodzić się na odrzucenie spadku albo oboje rodzice mogą dokonać czynności wspólnie. Przepisy pozwalają przy tym na złożenie przez jednego rodzica oświadczenia o istnieniu zgody drugiego rodzica.[5]

  3. Złóż oświadczenie przed notariuszem albo sądem. W praktyce wiele osób wybiera kancelarię notarialną ze względu na możliwość ustalenia konkretnego terminu wizyty. Przed wizytą warto skontaktować się z wybraną kancelarią i ustalić dokładną listę wymaganych dokumentów. Zwykle potrzebne są dane i dokumenty pozwalające ustalić tożsamość dziecka, spadkodawcy oraz podstawę powołania do spadku.

Rodzic składający oświadczenie w imieniu dziecka oświadcza między innymi o przysługującej mu władzy rodzicielskiej, zgodzie drugiego rodzica, wcześniejszym odrzuceniu spadku przez rodzica oraz odrzuceniu spadku przez innych zstępnych rodziców dziecka. Oświadczenia te składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.[5]

Ile kosztuje odrzucenie spadku?

W przypadku złożenia oświadczenia u notariusza maksymalna stawka taksy notarialnej za sporządzenie aktu dokumentującego oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wynosi 50 zł.[7] Do wynagrodzenia notariusza należy doliczyć podatek VAT oraz ewentualne koszty wypisów. Jeżeli składanych jest kilka odrębnych oświadczeń, całkowity koszt może być odpowiednio wyższy.

W przypadku złożenia do sądu wniosku o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku opłata stała wynosi 100 zł.[6]

Warto odróżnić samo oświadczenie o odrzuceniu spadku od postępowania o uzyskanie zezwolenia na jego złożenie. Jeżeli zezwolenie jest wymagane, prawomocne postanowienie sądu nie zastępuje oświadczenia o odrzuceniu spadku. Po uzyskaniu zezwolenia trzeba jeszcze skutecznie złożyć oświadczenie w imieniu dziecka przed sądem albo notariuszem.

Co się stanie, jeśli spadek nie zostanie odrzucony?

Brak oświadczenia w ustawowym terminie nie oznacza obecnie prostego przyjęcia spadku z nieograniczoną odpowiedzialnością za wszystkie długi. Zgodnie z art. 1015 § 2 KC brak oświadczenia jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.[4]

Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe według zasad określonych w Kodeksie cywilnym. Nie zmienia to jednak faktu, że przy spadku obciążonym zobowiązaniami rodzice często chcą całkowicie wyłączyć dziecko z dziedziczenia, zamiast pozostawiać mu konieczność późniejszego porządkowania spraw związanych ze spadkiem.

Zmiana obowiązująca od 15 listopada 2023 r. rzeczywiście uprościła takie sprawy. W typowej sytuacji, w której rodzic odrzuca spadek, a następnie do dziedziczenia dochodzi jego małoletnie dziecko, można uniknąć osobnego postępowania o zezwolenie sądu. Trzeba jednak dokładnie sprawdzić, czy spełnione są wszystkie warunki dotyczące sposobu powołania dziecka do spadku, władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica oraz pozostałych zstępnych.

Podstawa prawna i źródła

  1. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1615 – w szczególności art. 1 pkt 6, art. 2 oraz art. 3: ELI – Dz.U. 2023 poz. 1615.
  2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 236 – w szczególności art. 101 § 3 i § 4: ELI – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
  3. Serwis Rzeczypospolitej Polskiej – informacje dotyczące odrzucenia spadku w imieniu małoletniego po zmianach obowiązujących od 15 listopada 2023 r.: Gov.pl – odrzucenie lub przyjęcie spadku.
  4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795 – w szczególności art. 1015 § 1, § 11, § 12 i § 2: ELI – Kodeks cywilny.
  5. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468 – w szczególności art. 6401 oraz art. 641 § 31–35: ELI – Kodeks postępowania cywilnego.
  6. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1228 – art. 49 ust. 1 pkt 4: ELI – ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
  7. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 1566 – § 8 pkt 9: ELI – maksymalne stawki taksy notarialnej.
  8. Ministerstwo Sprawiedliwości – karta usługi „Przyjęcie lub odrzucenie spadku”, zawierająca aktualne informacje o wymaganych dokumentach, opłacie i wyjątku dotyczącym małoletnich: Ministerstwo Sprawiedliwości – karta usługi.