Co do zasady dziecko pozostające pod władzą rodzicielską reprezentują jego rodzice. Każde z nich może działać jako przedstawiciel ustawowy małoletniego. Prawo przewiduje jednak sytuacje, w których ze względu na konflikt interesów rodzic nie może występować w imieniu dziecka.
W takim przypadku sąd opiekuńczy ustanawia reprezentanta dziecka. Obecna konstrukcja wynika przede wszystkim z art. 98–993 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.[1]
Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r., określana jako „ustawa Kamilka”, zmieniła od 29 sierpnia 2023 r. nazwę wcześniejszej instytucji „kuratora reprezentującego dziecko” na „reprezentanta dziecka” oraz wzmocniła część jego kompetencji i mechanizm kontroli jego działalności.[2]
Reprezentant dziecka istniał wcześniej pod inną nazwą
Nie jest prawidłowe stwierdzenie, że dopiero w sierpniu 2023 r. po raz pierwszy wprowadzono profesjonalną osobę reprezentującą dziecko w razie konfliktu z rodzicami.
Już ustawa z 2019 r. szczegółowo uregulowała instytucję kuratora reprezentującego dziecko. Przewidywała między innymi, że funkcję tę może pełnić adwokat lub radca prawny posiadający szczególną znajomość spraw dotyczących dzieci albo odpowiednie przeszkolenie. Już wtedy istniał też obowiązek nawiązania kontaktu z dzieckiem, jeżeli pozwalały na to jego rozwój, stan zdrowia i dojrzałość.[3]
Reforma z 2023 r. nie stworzyła więc całego mechanizmu od początku. Zmieniła jego nazwę na bardziej odpowiadającą rzeczywistej funkcji oraz wprowadziła dodatkowe rozwiązania wzmacniające ochronę interesów małoletniego.
Kiedy rodzic nie może reprezentować dziecka?
Zgodnie z art. 98 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka między innymi przy czynnościach prawnych między dziećmi pozostającymi pod jego władzą rodzicielską ani przy czynnościach między dzieckiem a jednym z rodziców lub jego małżonkiem, z ustawowo wskazanymi wyjątkami.[1]
Zasady te stosuje się odpowiednio także w postępowaniu przed sądem lub innym organem państwowym.
Jeżeli powstaje sytuacja, w której żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka, sąd opiekuńczy ustanawia dla niego reprezentanta dziecka.
Nie oznacza to natomiast, że reprezentant jest automatycznie wyznaczany przy każdym ostrym konflikcie rodziców. Sam fakt prowadzenia trudnej sprawy rozwodowej czy sporu o kontakty nie wystarcza. W postępowaniu rozwodowym dziecko nie jest po prostu trzecią stroną procesu swoich rodziców. Muszą istnieć ustawowe podstawy powodujące niemożność reprezentowania go przez rodziców.
Szczególne znaczenie w sprawach karnych
Instytucja ma ogromne znaczenie w postępowaniach karnych, gdy pokrzywdzonym jest małoletni, a jego rodzic ze względu na konflikt interesów nie może wykonywać w jego imieniu praw procesowych.
Przykładem może być postępowanie dotyczące przestępstwa popełnionego na szkodę dziecka, gdy osobą podejrzaną lub oskarżoną jest rodzic albo zachodzą inne okoliczności uniemożliwiające prawidłową reprezentację.
Obecny art. 51 § 2a Kodeksu postępowania karnego nakazuje sądowi, a w postępowaniu przygotowawczym prokuratorowi, wystąpić do sądu opiekuńczego o wyznaczenie reprezentanta dziecka niezwłocznie, nie później niż w ciągu 7 dni od powstania odpowiednich okoliczności.[4]
W postępowaniu karnym reprezentantem dziecka musi być adwokat albo radca prawny. Wyjątek pozwalający wyznaczyć inną osobę w prostszych sprawach nie ma tutaj zastosowania.
Kto może zostać reprezentantem dziecka?
Zasadą jest ustanowienie adwokata albo radcy prawnego. Nie wystarczy jednak samo posiadanie uprawnień zawodowych.
Art. 991 KRO wymaga, aby prawnik wykazywał szczególną znajomość spraw dotyczących dzieci odpowiadających rodzajowi konkretnej sprawy albo ukończył szkolenie dotyczące zasad reprezentacji dziecka, jego praw lub potrzeb.[1]
Nie oznacza to więc, że każdy reprezentant musi obowiązkowo ukończyć konkretny kurs z psychologii rozwojowej. Ustawa dopuszcza dwa rozwiązania: odpowiednią specjalistyczną znajomość spraw dzieci albo ukończenie właściwego szkolenia.
W postępowaniu innym niż karne, jeżeli sprawa nie jest skomplikowana, sąd może wyjątkowo ustanowić także inną osobę posiadającą wyższe wykształcenie prawnicze i znającą potrzeby dziecka. Jeżeli przemawiają za tym szczególne okoliczności, przepisy dopuszczają nawet osobę bez wyższego wykształcenia prawniczego.[1]
Listy wyspecjalizowanych adwokatów i radców prawnych
System został dodatkowo uporządkowany przepisami proceduralnymi oraz rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 29 lipca 2024 r.
Adwokaci i radcowie prawni gotowi pełnić funkcję reprezentanta dziecka są ujmowani w wykazach przekazywanych przez samorządy zawodowe, a prezesi właściwych sądów tworzą na tej podstawie listy reprezentantów dziecka.[5]
Przy nazwisku prawnika wskazuje się między innymi rodzaje spraw, w których deklaruje gotowość reprezentowania dzieci, a także informacje o szczególnych kompetencjach komunikacyjnych, na przykład dotyczących dzieci głuchych lub posiadających złożone potrzeby w komunikowaniu się.
Rozporządzenie określa także program szkoleń. Obejmuje on prawne i psychologiczne aspekty reprezentowania dziecka oraz komunikację z małoletnimi. Jednorazowe szkolenie przewidziane w rozporządzeniu trwa co najmniej 8 godzin.[5]
Sąd powinien wyznaczyć reprezentanta szybko
Od 15 lutego 2024 r. Kodeks postępowania cywilnego zawiera dodatkową gwarancję dotyczącą szybkości działania.
Zgodnie z art. 5831 KPC wniosek o wyznaczenie reprezentanta dziecka sąd opiekuńczy powinien rozpoznać niezwłocznie, nie później niż w ciągu 7 dni od jego wpływu.[6]
Ma to szczególne znaczenie w sprawach, w których postępowanie dotyczące dziecka nie powinno przez długi czas pozostawać bez osoby zdolnej skutecznie wykonywać jego praw.
Reprezentant ma kontaktować się z dzieckiem
Jednym z podstawowych obowiązków reprezentanta jest rzeczywisty kontakt z małoletnim, ale obowiązek ten nie ma charakteru całkowicie bezwzględnego.
Jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia oraz stopień dojrzałości dziecka na to pozwalają, reprezentant nawiązuje z nim kontakt i w sposób dla niego zrozumiały informuje je o podejmowanych czynnościach, przebiegu postępowania, sposobie jego zakończenia oraz konsekwencjach działań dla jego sytuacji prawnej.[1]
Reprezentant powinien więc rzeczywiście znać sytuację osoby, w której imieniu występuje, a nie ograniczać swojej aktywności do analizy akt sprawy.
Nie jest jednak prawidłowe twierdzenie, że przed każdą pojedynczą czynnością procesową musi uzyskać zgodę dziecka. Reprezentant działa samodzielnie w granicach swojego umocowania i kieruje się dobrem dziecka.
Zdanie dziecka powinno być brane pod uwagę
Do czynności reprezentanta stosuje się odpowiednio także art. 95 § 3 i § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Oznacza to między innymi, że przed podjęciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka należy je wysłuchać, jeżeli jego rozwój, zdrowie i dojrzałość na to pozwalają, oraz w miarę możliwości uwzględnić jego rozsądne życzenia.[1]
Reprezentant nie jest jednak zwykłym wykonawcą każdego życzenia dziecka. Jego zadaniem jest ochrona interesu małoletniego, przy jednoczesnym traktowaniu dziecka podmiotowo i uwzględnianiu jego zdania odpowiednio do wieku i dojrzałości.
Może żądać informacji od szkoły i innych instytucji
Jedno z istotnych wzmocnień wprowadzonych w 2023 r. dotyczy dostępu do informacji o dziecku.
Reprezentant może zwrócić się o potrzebne informacje do organów, instytucji, stowarzyszeń, organizacji społecznych oraz innych podmiotów, do których należy dziecko, które udzielają mu pomocy albo posiadają informacje na jego temat.[2]
Podmioty te są obecnie ustawowo zobowiązane do udzielenia informacji na wniosek reprezentanta.
Może mieć to znaczenie przy kontaktach między innymi ze szkołą, placówką opiekuńczą, pomocą społeczną czy innymi instytucjami posiadającymi informacje niezbędne do prawidłowej ochrony interesów dziecka.
Nie należy jednak przedstawiać tego przepisu jako nieograniczonego prawa do otrzymania każdej dokumentacji znajdującej się w dowolnej instytucji. Uprawnienie służy pozyskaniu informacji dotyczących dziecka potrzebnych do jego prawidłowej reprezentacji.
Reprezentant podlega bieżącej kontroli sądu
Jedną z rzeczywiście nowych gwarancji wprowadzonych w sierpniu 2023 r. jest art. 992a KRO.
Nad działalnością reprezentanta dziecka czuwa sąd opiekuńczy i powinien na bieżąco zaznajamiać się z jego aktywnością.[1]
Reprezentant musi przedstawiać sądowi informacje dotyczące swoich działań w terminach wskazanych przez sąd, jednak nie rzadziej niż raz na cztery miesiące. Powinien informować między innymi o czynnościach podejmowanych w sprawie oraz o realizacji obowiązków wobec dziecka.
To istotna różnica w stosunku do wcześniejszego modelu. Sąd nie ogranicza się do samego ustanowienia osoby reprezentującej dziecko, lecz ma później kontrolować sposób wykonywania przez nią powierzonej funkcji.
Tajemnica reprezentanta dziecka
Reprezentant ma obowiązek zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których dowiedział się w związku z wykonywanymi czynnościami.
Wyjątek obejmuje wiarygodne informacje o przestępstwach popełnionych na szkodę dziecka oraz informacje o zagrożeniu jego dobra. W przypadku adwokata lub radcy prawnego ochrona ta jest jednocześnie objęta odpowiednimi zasadami tajemnicy zawodowej.[1]
Także ten przepis został w 2023 r. rozszerzony – wcześniej ustawowy wyjątek od tajemnicy odnosił się do wiarygodnych informacji o przestępstwach popełnionych na szkodę dziecka, natomiast nowelizacja dodała także zagrożenie dobra dziecka.[2]
Co faktycznie zmieniła „ustawa Kamilka”?
Najważniejsza korekta względem popularnych opisów polega na tym, że 29 sierpnia 2023 r. nie powstał całkowicie nowy zawód czy instytucja nieznana wcześniej polskiemu prawu.
Wcześniejszy kurator reprezentujący dziecko był już szczegółowo uregulowany, a od 2019 r. przepisy przewidywały profesjonalizację tej funkcji oraz kontakt z małoletnim.
„Ustawa Kamilka” zmieniła nazwę na „reprezentant dziecka”, wzmocniła możliwość uzyskiwania informacji o małoletnim, nałożyła na odpowiednie instytucje obowiązek ich udzielania, rozszerzyła wyjątki od tajemnicy oraz wprowadziła bieżący nadzór sądu i obowiązek okresowego raportowania.
Kolejne przepisy, obowiązujące od 2024 r., uzupełniły ten system o szybki, siedmiodniowy termin rozpoznania wniosku, listy reprezentantów oraz szczegółowy system ich wyznaczania i szkolenia.
W obecnym kształcie reprezentant dziecka nie jest więc wyłącznie formalnym zastępcą rodzica. Jest niezależnym przedstawicielem ustawowym ustanowionym dla konkretnej sprawy, którego zadaniem jest wykonywanie praw dziecka wtedy, gdy rodzice z przyczyn prawnych nie mogą tego robić.
Podstawa prawna i źródła
- Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 236 – w szczególności art. 95 § 3–4 oraz art. 98–993: ELI – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
- Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1606 – w szczególności art. 1 pkt 1–3, obowiązujące od 29 sierpnia 2023 r.: ELI – Dz.U. 2023 poz. 1606.
- Ustawa z dnia 16 maja 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 2019 poz. 1146 – wcześniejsze przepisy o kuratorze reprezentującym dziecko, kwalifikacjach oraz kontakcie z małoletnim: ELI – Dz.U. 2019 poz. 1146.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego – w szczególności art. 51 § 2 i § 2a, dotyczące reprezentowania małoletniego pokrzywdzonego i wystąpienia o wyznaczenie reprezentanta dziecka: ELI – Kodeks postępowania karnego.
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 lipca 2024 r. w sprawie sposobu zapewnienia reprezentacji dziecka przez reprezentanta dziecka, Dz.U. 2024 poz. 1159 – zasady tworzenia list, wyznaczania prawników oraz system szkoleniowy: ELI – Dz.U. 2024 poz. 1159.
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – art. 5831, przewidujący niezwłoczne rozpoznanie wniosku o wyznaczenie reprezentanta dziecka, nie później niż w terminie 7 dni: ELI – Kodeks postępowania cywilnego.
- Ministerstwo Sprawiedliwości, „Przepisy ustawy Kamilka już obowiązują”, 29 sierpnia 2023 r. – oficjalna informacja o pierwszej części zmian obowiązujących od 29 sierpnia 2023 r.: Gov.pl – ustawa Kamilka.