Sprawy dotyczące rozwodu, władzy rodzicielskiej, kontaktów z rodzicami czy miejsca pobytu dziecka należą do najbardziej wrażliwych postępowań rozpoznawanych przez sądy. Rozstrzygnięcie sądu może bezpośrednio wpływać na codzienne życie małoletniego, dlatego możliwość poznania jego stanowiska jest istotnym elementem postępowania.
Prawo dziecka do wyrażenia własnego zdania nie pojawiło się dopiero w 2024 r. Już wcześniej Kodeks postępowania cywilnego przewidywał wysłuchanie dziecka, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalały. Sąd miał także uwzględniać jego zdanie i rozsądne życzenia stosownie do okoliczności.[1]
Istotne zmiany wprowadziła jednak ustawa z dnia 28 lipca 2023 r., określana potocznie jako „ustawa Kamilka”. Nowe regulacje dotyczące wysłuchania dziecka weszły w życie 15 lutego 2024 r. i wprowadziły znacznie bardziej szczegółowe gwarancje chroniące małoletniego podczas kontaktu z sądem.[2]
Dziecko może odmówić udziału w wysłuchaniu
Jedną z najważniejszych zmian jest wyraźne zapisanie prawa dziecka do odmowy udziału w wysłuchaniu.
Zgodnie z art. 2161 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego wysłucha dziecko, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia oraz stopień dojrzałości na to pozwalają. Jeżeli jednak dziecko przed sądem odmawia udziału w wysłuchaniu, sąd odstępuje od tej czynności.[1]
Dziecko nie powinno więc być traktowane jak źródło materiału dowodowego, które jeden z rodziców może wykorzystać przeciwko drugiemu. Celem wysłuchania jest poznanie stanowiska małoletniego w sprawach, które go dotyczą, a nie zmuszanie go do opowiedzenia się po którejś ze stron konfliktu.
Obowiązujące obecnie przepisy wykonawcze jeszcze dokładniej regulują tę kwestię. Przed wysłuchaniem dziecko otrzymuje informację o celu, sposobie i miejscu przeprowadzenia czynności oraz o możliwości podjęcia decyzji, czy chce w niej uczestniczyć.[3]
Przed rozpoczęciem rozmowy sędzia ma ponadto wyjaśnić dziecku w sposób dostosowany do jego wieku i potrzeb prawo do odmowy udziału w wysłuchaniu.
Wysłuchanie to nie przesłuchanie świadka
Wysłuchania dziecka w postępowaniu cywilnym nie należy utożsamiać z klasycznym przesłuchaniem świadka. Nie chodzi o odebranie od dziecka zeznań dotyczących tego, który rodzic ma rację, ani o przerzucenie na nie odpowiedzialności za rozstrzygnięcie rodzinnego konfliktu.
Art. 2161 § 2 KPC stanowi, że sąd stosownie do okoliczności, rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości dziecka uwzględnia jego zdanie i rozsądne życzenia.[1]
Zdanie dziecka jest więc ważne, ale nie wiąże automatycznie sądu. Ostateczne rozstrzygnięcie nadal należy do sędziego i musi uwzględniać przede wszystkim dobro dziecka oraz wszystkie okoliczności konkretnej sprawy.
Rozporządzenie dotyczące sposobu prowadzenia wysłuchania nakazuje nawet sędziemu wyjaśnić dziecku, że nie ponosi ono odpowiedzialności za treść orzeczenia, które zostanie później wydane.[3]
Zasada jednego wysłuchania
Od 15 lutego 2024 r. Kodeks postępowania cywilnego zawiera także zasadę, zgodnie z którą wysłuchanie dziecka może nastąpić tylko raz w toku postępowania.[1]
Ma to ograniczać konieczność wielokrotnego powracania przez dziecko do tych samych trudnych kwestii rodzinnych i ponownego angażowania go w konflikt między dorosłymi.
Ustawodawca przewidział dwa wyjątki. Ponowne wysłuchanie jest możliwe, gdy:
wymaga tego dobro dziecka,
potrzebę ponownego wysłuchania zgłasza samo dziecko.
Jeżeli wysłuchanie trzeba powtórzyć, powinien przeprowadzić je ten sam sąd, chyba że jest to niemożliwe albo takiemu rozwiązaniu sprzeciwia się dobro dziecka.[1]
Sąd musi wyjaśnić, dlaczego nie wysłuchał dziecka
Nowe przepisy zabezpieczają dziecko także przed sytuacją odwrotną, czyli pomijaniem jego stanowiska bez wyjaśnienia.
Jeżeli sąd odstąpi od wysłuchania, najpóźniej przed zakończeniem postępowania musi wskazać w protokole posiedzenia lub rozprawy przyczyny, dla których czynność nie została przeprowadzona.[1]
Powodem może być między innymi stan zdrowia dziecka, jego rozwój umysłowy albo stopień dojrzałości, jeżeli w konkretnym przypadku nie pozwalają na przeprowadzenie wysłuchania. Przyczyną może być także odmowa udziału przez samo dziecko.
Nie istnieje przy tym jedna ustawowa granica wieku, po osiągnięciu której dziecko zawsze musi zostać wysłuchane. Sąd ocenia indywidualnie jego rozwój, stan zdrowia i dojrzałość.
Rodzice nie uczestniczą w rozmowie z dzieckiem
Istotne znaczenie ma również sposób przeprowadzania samej czynności. Zgodnie z art. 2162 KPC wysłuchanie następuje na posiedzeniu niejawnym w odpowiednio przystosowanym pomieszczeniu w sądzie albo – jeżeli wymaga tego dobro dziecka – poza siedzibą sądu.[1]
Rodzice, ich pełnomocnicy ani inne strony postępowania nie uczestniczą w rozmowie. Oprócz sędziego może być przy niej obecny wyłącznie biegły psycholog, i to tylko wtedy, gdy jest to potrzebne ze względu na stan zdrowia, rozwój umysłowy lub wiek dziecka albo gdy sędzia potrzebuje pomocy w rozpoznaniu jego potrzeb.
Rozwiązanie to ma umożliwić dziecku swobodną wypowiedź bez bezpośredniej obecności skonfliktowanych rodziców i bez poczucia, że musi udzielać odpowiedzi odpowiadających oczekiwaniom jednej ze stron.
Rozmowa z dzieckiem nie jest nagrywana
Wysłuchanie dziecka podlega szczególnym zasadom dokumentowania. Z jego przebiegu sporządza się notatkę urzędową, natomiast samej rozmowy nie utrwala się za pomocą urządzeń rejestrujących dźwięk ani obraz i dźwięk.[1]
Jeżeli pomieszczenie wykorzystywane do wysłuchania jest wyposażone w kamery i mikrofony przeznaczone do innych rodzajów czynności sądowych, dziecku trzeba wyjaśnić, że podczas jego wysłuchania urządzenia te nie będą włączone.[3]
Ma to znaczenie dla stworzenia warunków, w których dziecko może wypowiadać się swobodnie i bez dodatkowej presji związanej z nagrywaniem jego słów.
Od października 2024 r. obowiązują szczegółowe standardy rozmowy
Ustawowe zasady zostały uzupełnione przez rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 października 2024 r., które weszło w życie 26 października 2024 r.[3]
Rozporządzenie bardzo dokładnie określa sposób przygotowania i prowadzenia wysłuchania. Przewiduje między innymi, że:
wysłuchanie odbywa się w innym dniu niż rozprawa,
pora i długość rozmowy powinny być dostosowane do wieku, zdrowia i sposobu funkcjonowania dziecka,
sędzia podczas wysłuchania nie używa stroju urzędowego,
dziecko przed rozpoczęciem rozmowy może zapoznać się z miejscem wysłuchania,
sędzia używa prostego, zrozumiałego języka,
należy zadawać przede wszystkim pytania otwarte i unikać pytań sugerujących odpowiedź,
nie powinno się używać komunikatów zawierających ocenę osób bliskich dziecku,
sędzia powinien obserwować emocje dziecka, takie jak lęk, zmęczenie, płacz czy zdenerwowanie, i odpowiednio na nie reagować.
Po zakończeniu rozmowy dziecko powinno mieć możliwość zadania własnych pytań sędziemu.
Pomieszczenie również ma chronić dziecko
Rozporządzenie określa także wymagania wobec pomieszczeń, w których odbywa się wysłuchanie. Mają one zapewniać poczucie bezpieczeństwa, możliwość koncentracji oraz swobodę wypowiedzi.
W przypadku młodszych dzieci przewidziano odpowiednio wyposażone, przyjazne pomieszczenia. Dzieci, które ukończyły 13 lat, mogą być wysłuchiwane również w odpowiednio przystosowanym gabinecie sędziego albo innym pomieszczeniu na terenie sądu lub poza nim.[3]
Wiek 13 lat nie jest jednak granicą prawa do wysłuchania. Rozporządzenie różnicuje jedynie warunki lokalowe. O tym, czy rozmowa z konkretnym dzieckiem jest możliwa, nadal decydują jego rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości.
Zasady dotyczą także spraw opiekuńczych
Art. 2161 KPC znajduje zastosowanie przede wszystkim w postępowaniu procesowym, na przykład w sprawach rozwodowych dotyczących sytuacji wspólnych małoletnich dzieci.
W sprawach rozpoznawanych przez sąd opiekuńczy zastosowanie ma natomiast art. 576 KPC. Zgodnie z nim sąd w sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka wysłuchuje je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają, uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia.[1]
Do takiego wysłuchania odpowiednio stosuje się między innymi zasadę jednokrotności, obowiązek wskazania powodów pominięcia wysłuchania oraz szczególne warunki określone w art. 2162 KPC.
Głos dziecka jest ważny, ale dziecko nie decyduje za sąd
Nowe przepisy wzmacniają podmiotową pozycję dziecka w postępowaniu, ale nie oznaczają, że małoletni sam rozstrzyga na przykład, z którym rodzicem będzie mieszkał albo jak będą wyglądały kontakty.
Sąd ma poznać jego stanowisko i – stosownie do wieku, dojrzałości oraz okoliczności sprawy – uwzględnić jego zdanie i rozsądne życzenia. Jednocześnie odpowiedzialność za ostateczną decyzję spoczywa na sądzie, a nie na dziecku.
To rozróżnienie jest szczególnie istotne w skonfliktowanych rodzinach. Wysłuchanie nie powinno prowadzić do sytuacji, w której małoletni czuje, że to od jego odpowiedzi zależy „wybór” jednego z rodziców. Obecne przepisy i szczegółowe standardy prowadzenia rozmowy zostały skonstruowane właśnie po to, aby możliwie ograniczyć taką presję.
Podstawa prawna i źródła
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468 – w szczególności art. 2161, art. 2162 oraz art. 576 § 2–3: ELI – Kodeks postępowania cywilnego.
- Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1606 – w szczególności art. 2 pkt 1, 2 i 4; przepisy dotyczące wysłuchania dziecka obowiązujące od 15 lutego 2024 r.: ELI – Dz.U. 2023 poz. 1606.
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 października 2024 r. w sprawie sposobu przygotowania i przeprowadzenia wysłuchania dziecka oraz warunków, jakim mają odpowiadać pomieszczenia przeznaczone do przeprowadzania takich wysłuchań, Dz.U. 2024 poz. 1579 – obowiązujące od 26 października 2024 r.: ELI – Dz.U. 2024 poz. 1579.
- Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, M.M. Cieśliński, „Praktyka sądowa w zakresie wysłuchania dziecka”, opracowanie dotyczące praktyki stosowania instytucji wysłuchania oraz zmian obowiązujących od 2024 r.: Instytut Wymiaru Sprawiedliwości – opracowanie.
- Ministerstwo Sprawiedliwości, seria „Wymiar sprawiedliwości przyjazny dzieciom”, w tym „Wysłuchanie dziecka w postępowaniu cywilnym. Wytyczne dla sędziów”, udostępniona w 2025 r.: Gov.pl – wymiar sprawiedliwości przyjazny dzieciom.