Tragiczna śmierć ośmioletniego Kamilka z Częstochowy stała się impulsem do wprowadzenia szeregu zmian wzmacniających system ochrony dzieci przed przemocą. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw, określana powszechnie jako „ustawa Kamilka”, zmieniła kilka aktów prawnych i wprowadziła między innymi obowiązek stosowania Standardów Ochrony Małoletnich.[1]
Przepisy dotyczące standardów weszły w życie 15 lutego 2024 r. Podmioty objęte nowymi regulacjami otrzymały sześć miesięcy na ich wdrożenie, dlatego ostateczny termin upłynął 15 sierpnia 2024 r.[1][3]
Obecnie podstawowe zasady dotyczące Standardów Ochrony Małoletnich znajdują się przede wszystkim w art. 22b i 22c ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich.[2]
Kogo obowiązują Standardy Ochrony Małoletnich?
Katalog podmiotów jest bardzo szeroki, ale nie obejmuje automatycznie każdej firmy, w której może pojawić się osoba poniżej 18. roku życia. Ustawa wskazuje określone placówki oraz rodzaje działalności związanej z małoletnimi.[2]
Obowiązek wprowadzenia standardów dotyczy między innymi:
szkół, przedszkoli oraz innych jednostek systemu oświaty,
placówek opiekuńczych, wychowawczych i resocjalizacyjnych,
placówek religijnych i artystycznych,
placówek medycznych,
klubów i organizacji prowadzących działalność sportową lub rekreacyjną dla dzieci,
organizatorów wypoczynku oraz działalności związanej z rozwijaniem zainteresowań małoletnich.
Odrębnie ustawodawca objął obowiązkiem także podmioty świadczące usługi hotelarskie i turystyczne oraz prowadzące inne miejsca zakwaterowania zbiorowego. W ich przypadku zakres standardów jest dostosowany do charakteru działalności i obejmuje między innymi zasady identyfikacji małoletniego oraz ustalania jego relacji z osobą dorosłą, z którą przebywa w obiekcie.[2]
Co muszą zawierać Standardy Ochrony Małoletnich?
Standardy nie powinny być przypadkowym dokumentem skopiowanym z internetu. Ustawa wymaga, aby były dostosowane do charakteru i rodzaju konkretnej placówki lub prowadzonej działalności.[2]
W standardach należy określić w szczególności:
Zasady bezpiecznych relacji między personelem a dziećmi. Dokument powinien wskazywać, jakie zachowania wobec małoletnich są dopuszczalne, a jakie niedozwolone.
Procedurę reagowania na podejrzenie krzywdzenia. Placówka powinna określić sposób postępowania w sytuacji, gdy pracownik podejrzewa, że dziecko jest krzywdzone albo uzyska informacje o takim zdarzeniu.
Zasady zawiadamiania odpowiednich instytucji. Standardy wskazują osoby odpowiedzialne za składanie zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę dziecka oraz zawiadamianie sądu opiekuńczego. W instytucjach posiadających odpowiednie uprawnienia trzeba również wskazać osoby odpowiedzialne za wszczynanie procedury „Niebieskie Karty”.
Zasady przyjmowania zgłoszeń i udzielania wsparcia. Powinno być jasne, kto w placówce przyjmuje informacje o zdarzeniach zagrażających dziecku oraz kto odpowiada za udzielenie mu pomocy.
Sposób dokumentowania zdarzeń. Standardy określają zasady przechowywania informacji dotyczących ujawnionych lub zgłoszonych incydentów zagrażających dobru małoletniego.
W placówkach i miejscach prowadzenia działalności z dziećmi standardy powinny ponadto określać zasady bezpiecznych relacji między samymi małoletnimi, zasady korzystania z urządzeń elektronicznych z dostępem do internetu, procedury ochrony przed szkodliwymi treściami i zagrożeniami w sieci oraz sposób ustalania planu wsparcia dziecka po ujawnieniu krzywdzenia.[2]
Przepisy nie wymieniają ochrony wizerunku dziecka jako odrębnego obowiązkowego punktu standardów. W praktyce wiele placówek reguluje jednak fotografowanie, nagrywanie, publikowanie materiałów z udziałem dzieci oraz kontakty w mediach społecznościowych jako element bezpiecznych relacji i szerzej rozumianej ochrony małoletnich. Takie rozwiązania pojawiają się również w oficjalnych wzorach i wytycznych przygotowanych dla poszczególnych rodzajów działalności.[5]
Pełna i skrócona wersja standardów
Standardy nie mogą pozostawać wyłącznie w dokumentacji wewnętrznej dyrektora czy właściciela placówki. Ustawa nakazuje ich udostępnienie na stronie internetowej podmiotu oraz wywieszenie w widocznym miejscu w lokalu.[2]
Dokument powinien być dostępny w dwóch wersjach: pełnej oraz skróconej, przeznaczonej dla małoletnich. Wersja skrócona ma zawierać informacje istotne z punktu widzenia dzieci, a same standardy powinny być przygotowane w sposób pozwalający małoletnim na ich zrozumienie.
Trzeba przy tym uwzględniać wiek i możliwości dzieci. Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje przykładowo, że w przypadku najmłodszych dzieci odpowiedniejsza od długiego tekstu może być forma graficzna, wykorzystująca obrazki, piktogramy czy prosty komiks.[4]
Standardów nie wdraża się raz na zawsze
Jednym z istotnych, a czasami pomijanych obowiązków jest okresowa ocena przyjętych zasad. Zgodnie z art. 22c ust. 6 ustawy podmiot musi co najmniej raz na dwa lata sprawdzić standardy pod kątem aktualnych potrzeb oraz zgodności z obowiązującymi przepisami.[2]
Wnioski z takiej oceny trzeba pisemnie udokumentować. Oznacza to, że placówki, które przyjęły standardy przed ustawowym terminem 15 sierpnia 2024 r., powinny w 2026 r. mieć za sobą pierwszą okresową weryfikację albo przeprowadzić ją najpóźniej przed upływem dwóch lat od poprzedniej oceny.
Weryfikacja nie powinna sprowadzać się wyłącznie do ponownego podpisania istniejącego dokumentu. Warto sprawdzić, czy procedury odpowiadają rzeczywistemu sposobowi działania placówki, czy osoby odpowiedzialne nadal pełnią wskazane funkcje oraz czy doświadczenia z ostatnich dwóch lat nie wymagają zmiany zasad reagowania.
Weryfikacja osób pracujących z dziećmi
Drugim ważnym elementem systemu ochrony jest sprawdzanie osób przed nawiązaniem stosunku pracy albo dopuszczeniem ich do określonej działalności z udziałem małoletnich.
Obowiązek dotyczy pracy lub działalności związanej z wychowaniem, edukacją, wypoczynkiem, leczeniem, świadczeniem porad psychologicznych, rozwojem duchowym, uprawianiem sportu, realizacją innych zainteresowań przez małoletnich albo opieką nad nimi.[2][4]
Przed dopuszczeniem takiej osoby do pracy lub działalności pracodawca albo organizator musi uzyskać informacje z właściwych części Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym. Natomiast osoba, która ma zostać zatrudniona lub dopuszczona do działalności, przedstawia informacje dotyczące swojej karalności w zakresie przewidzianym przez ustawę.[4]
Zakres ten obejmuje między innymi przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu oraz wolności seksualnej i obyczajności, handel ludźmi, znęcanie się oraz wskazane przestępstwa z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. W przypadku osób posiadających obywatelstwo lub związki z innymi państwami ustawa przewiduje także dodatkowe obowiązki dotyczące informacji z zagranicznych rejestrów.
Obowiązek może dotyczyć także osób wykonujących działalność bez wynagrodzenia, na przykład wolontariuszy, jeżeli charakter wykonywanych przez nich czynności mieści się w zakresie wskazanym w ustawie. Nie można jednak sprowadzić tej zasady do stwierdzenia, że należy automatycznie sprawdzać każdą osobę, która w jakikolwiek sposób znajdzie się w pobliżu dzieci.[4]
Co grozi za brak weryfikacji?
Ustawa przewiduje odrębne sankcje związane z obowiązkami dotyczącymi personelu. Osoba, która dopuszcza do pracy lub działalności objętej ustawą inną osobę bez uzyskania wymaganej informacji z rejestru, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny nie niższej niż 1000 zł.[2]
Odpowiedzialność przewidziano również dla osoby, która przed zatrudnieniem lub dopuszczeniem do działalności nie przedstawi wymaganych informacji albo oświadczeń dotyczących karalności.
Jeszcze odrębną sytuacją jest świadome dopuszczenie do pracy z dziećmi osoby wpisanej do właściwego rejestru albo prawomocnie skazanej za wskazane w ustawie przestępstwa. Takie zachowanie również podlega sankcjom przewidzianym w ustawie.
Kto może kontrolować przestrzeganie przepisów?
Ustawa wskazuje kilka grup organów kontrolnych. W zakresie swojej właściwości obowiązki dotyczące weryfikacji osób oraz wprowadzenia standardów mogą kontrolować między innymi wójt, burmistrz, prezydent miasta, starosta i marszałek województwa. Uprawnienia kontrolne mają również organy prowadzące jednostki oświatowe, organy sprawujące nadzór pedagogiczny oraz organy zarządzające lub nadzorujące inne placówki.[2]
Państwowa Inspekcja Pracy ma w zakresie swojej właściwości prawo kontrolować wykonywanie przez pracodawcę obowiązku sprawdzenia osoby w rejestrach przed dopuszczeniem jej do pracy. Kompetencja PIP nie została natomiast sformułowana jako ogólne prawo do kontroli całych Standardów Ochrony Małoletnich.[2]
Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia może z kolei, w zakresie swojej właściwości, kontrolować zarówno określony obowiązek weryfikacji osób, jak i obowiązek wprowadzenia standardów. Ma to szczególne znaczenie w przypadku placówek medycznych współpracujących z NFZ.
Jakie kary grożą za brak standardów?
Osoba zobowiązana do wprowadzenia Standardów Ochrony Małoletnich, która nie wykonuje tego obowiązku, może zostać ukarana grzywną do 250 zł albo karą nagany.[2]
Jeżeli brak standardów zostanie stwierdzony ponownie, kara jest znacznie surowsza – ustawa przewiduje grzywnę nie niższą niż 1000 zł. W takim przypadku sąd orzeka również świadczenie pieniężne na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej.
Same sankcje finansowe nie są jednak najważniejszym elementem nowych regulacji. Standardy mają przede wszystkim stworzyć jasny system reagowania, zanim sytuacja zagrożenia dziecka zostanie zignorowana albo odpowiedzialność za reakcję zostanie przerzucona pomiędzy pracownikami i instytucjami.
W 2026 r. dla placówek, które wdrożyły standardy dwa lata temu, najważniejszym zadaniem nie jest więc napisanie dokumentu od początku, lecz sprawdzenie, czy rzeczywiście działa, jest znany personelowi i dzieciom, odpowiada aktualnym przepisom oraz został poddany wymaganej okresowej ocenie.
Podstawa prawna i źródła
- Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1606 – tzw. „ustawa Kamilka”, w szczególności art. 7, art. 10 i art. 12: ELI – Dz.U. 2023 poz. 1606.
- Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 110 ze zmianami – w szczególności art. 21, art. 22b–22c, art. 22x–22z oraz art. 23–23b: ELI – aktualny tekst ustawy.
- Ministerstwo Sprawiedliwości, „Ustawa Kamilka – standardy ochrony małoletnich” – informacje o wejściu przepisów w życie i terminie wdrożenia standardów: Gov.pl – Standardy Ochrony Małoletnich.
- Ministerstwo Sprawiedliwości, „Ministerstwo Sprawiedliwości odpowiada na najczęściej zadawane pytania dotyczące tzw. ustawy Kamilka” – wyjaśnienia dotyczące podmiotów objętych ustawą, weryfikacji personelu, KRK i rejestrów: Gov.pl – pytania i odpowiedzi.
- Ministerstwo Sprawiedliwości, „Standardy ochrony małoletnich – wytyczne” – oficjalne materiały i wzory standardów dla różnych rodzajów placówek i działalności: Gov.pl – wytyczne do standardów.